مع بعض في كل وقت أرادوا بحيث تطابق الحس و العيان مطابقة تتحيّر فيها العقول و الأذهان . و من تأمّل في أحوال الأظلال على سطوح الرخامات شهد أنّ هذا لشيء عجاب ، و أثنى عليهم بثناء مستطاب . آنكه در علم شريف هيأت ورزيده است و بدان آشناى كامل است در مىيابد كه اين گفتار بلند علاء الدين ملّا على قوشچى ، رئيس و مدير رصدخانهء سمرقند ، و مصنّف و شارح زيج الغ بيكى را چه ارج و پايه است . و براستى جاى آن دارد و شايسته آن است كه يك تابلو شود . اين است منطق اصيل و قويم يك انسان قوىّ در علوم فلسفى و رياضى و هيوى . قوشچى گويد : فضل اين دانشمندان و انديشمندان فلكى همين بس كه در ميان راههاى گوناگون احتمالات ممكن براى ضبط احوال كواكب با همه اختلافات احوال آنها ، راهى را برگزيدند كه هرگاه بخواهند مواضع كواكب و اتصالات آنها را با يكديگر تعيين كنند توانند ، آن چنان كه با حسّ و عيان مطابقت كند ، مطابقتى كه عقول و اذهان حيران بمانند . و هر كس در احوال اظلال بر سطوح رخامات تأمل كند گواهى دهد كه كارى بسيار شگفت است ، و آن بزرگ مردان را به ستودنى پاكيزه خواهد ستود . آرى يك محاسب فلكى ، وقوع كسوفى يا خسوفى يا هلالى را مثلا قبل از وقوع چنان بدقّت خبر مىدهد كه با عيان به گونه‌اى مطابقت دارد كه ديگران انگشت حيرت به دندان گيرند . غرض اينكه در مقام سهولت تعليم و اسناد حركات كواكب به مبادى حركات ، آنچنان افلاك مجسمه را تنظيم و ترتيب داده‌اند كه با هيچ يك از قواعد حكمى و فلسفى منافات نداشته باشد ، مثلا خلاء لازم نيايد . بدين سبب اين مبادى حركات را ، يعنى افلاك مجسم را ، در حدّ احتياج هيئت مجسمه تصوير نموده‌اند . بدين معنى كه دانستن وضع و حركت خاص هر استاره‌اى از سيارات ياد شده نسبت به زمين موجب اثبات فلكى مىشود . بر اين اصل قويم فرموده‌اند : « إنّا لا نثبت فضلا في الفلكيّات » .